Биир кэлим эксээмэҥҥэ сүбэлэр

Үөрэх бүтэрэ ый эрэ хаалла… Ол аата биир кэлим эксээмэннэр эмиэ бу кэллилэр. Онон, билигин хас биирдии оскуола 11 кылааһын үөрэнээччитигэр санааны уоскуппат толкуй баар – «Үөрэхпин, эксээмэннэрбин сөпкө таллым дуо?», эбэтэр чопчу быһаарына илик оҕолорго «Ханнык үөрэххэ киирэбин? Хайдах буолабын? Ханна барабын?» диэн улахан толкуйдар киирэллэр, сынньаппаттар. Бу боппуруостартан уоскуйар, санааны көтөҕөр уонна инникигэ эрэли уһугуннарар туһунан бу ыстатыйабытыгар ааҕыҥ.
Хас биирдии киһи олоҕор ыарахан, киһи тугу, хайдах гыныан билбэт кэмнэр баар буолаллар. Онтон биир кэлим эксээмэн биирдэстэрэ буолар.

Биир кэлим эксээмэн — диэн үөрэнээччи оскуолаҕа үөрэммитин, билиини ылбытын бэрэбиэркэлиир үлэ буолар. Дьигинэ, маннык санаатаххына адьас даҕаны усха курдук, ол эрэн бу эксээмэннэр инники үөрэххэ киирэргэр оруоллаах буолан киһи куттала улаатар, долгуйуу, баттабыл үөскүүр. Оҕо эрэ буолбакка, устунан төрөппүт тэҥҥэ санаарҕыыр, оҕотугар кыһаллар.

Бу маннык санааны киэр гынар курдук үөрэнээччи бэйэтин күүһүгэр итэҕэйэр, эрэллээх буолуохтаах уонна маннык ыйытыы туруорунуохтаах: «Оскуолаҕа мин үөрэммитим, билиини мин ылбытым, эксээмэннэри мин туттарабын». Маннык боппуруос киһиэхэ эппиэтинэһи үөскэтэр, оччоҕо кини сыал-сорук туруорунан үлэлэһэн саҕалыыр. Ону таһынан, үөрэнээччилэр, эһиги биири өйдүөхтээххит – хас биирдии быраабыланы, араас суоттары, холобурдары эһиги оскуолаҕа үөрэппиккит, онон ханнык баҕар түгэҥҥэ эксээмэҥҥэ барбыт, үөрэппит тиэмэҕит кэлэр. Оскуолаҕа ылар билии бырагырааммата бүтүн өрөспүүбүлүкэбит, дойдубут үрдүнэн биир тэҥ, ол аата үөрэнээччи билбэт ыйытыыта кэлиэ суохтаах. Иккиһинэн, эксээмэҥҥэ бэлэмнэнэргитигэр күүскэ санааҕа ылларбакка, чэпчэкитик үөрэнин уонна ис искититтэн интэриэһиргээн «Дьэ бу боппуруос хайдах суоттанар эбитий?» — дии-дии толкуйдаан бэлэмнэнин, оччотугар сөптөөх хоруй төбөҕүтүгэр чопчу хатаныа. Үсүһүнэн, төһө да киһи үлэлээбитин, сыалын ситиһэ сатаабытын иһин тус бэйэҕит туһунан, доруобуйаҕыт уонна сынньанаргыт туһунан умнуман. Кыра-кыра сынньалаҥнары оҥорон, үчүгэйдик утуйан, ол быыһыгар доҕоттору кытта көрсөн эрчиллиннэххэ ханнык баҕарар үөрэх матырыйаала төбөҕө чопчу хатаныа.
Үөрэх – диэн хаһан баҕарар киһи тус бэйэтэ сайдыан, элбэҕи билиэн, дабайыан баҕарар санаатын күүстээх үлэтэ буолар. Ону тэҥэ, үөрэх – диэн бэйэни сайыннарыы – ханнык баҕарар түмүк киһиттэн бэйэтиттэн тутулуктаах. Ол аата, үөрэнээччи үөрэҕэр, үлэһит үлэтигэр хайдах сыһыаннаһар, кыһаллар даҕаны, оннук курдук түмүккэ тиийэр.

Онон, биир кэлим эксээмэҥҥэ дьарыктанарга учуутал төһө да үөрэппитин үрдүнэн бэйэҕит эбии эрчиллэ сылдьын. Билигин оҕо бэйэтэ үөрэнэригэр усулуобуйа барыта баар, холобур, интернекка киниигэ, сылабаар, справочник араастара, ханна да буоллун үөрэнэр курдук ситим нөҥүө оскуолалар (онлайн-школы), куурустар уонна да атын барыта баар. Бу маннык тоҕооһу мүччү туппакка дьарыктанан иһин.

Дьарыктанарга дьоҕур, холобур баар буоларын курдук үөрэнэ сылдьар устудьуоннардан кыра субэ-ама ыллыбыт.

– Юлия Оконешникова, Нам улууһун гимназиятые выпускницата, ХИФУ «Суруналыыстыка» салаатын устудьуона:
«Эксээмэн – диэн хас биирдии оскуола да үөрэнээччитигэр, устудьуоннарга даҕаны үөрэхтэрин сүрүнэ буолар. Ол курдук, мин бастакы эксээмэним 9 кылааска ОГЭ туттарбытым буолар. ОГЭ-бар мин литэрэтиирэ, обществознание предметтарын талан туттарбытым. Бу икки предмети мин оскуоланы бүтэрэр биир кэлим эксээмэннэрбэр эмиэ талбытым. Бэйэм тыл өттүгэр сыһыаннаахпын эрдэттэн билэр этим, ол эрэн, чиэһинэ эттэххэ, 11 кылааска дьэ күүскэ бэлэмнэнэн саҕалаабытым (күлэр). Оннук сылдьан ол күһүн Арассыыйа литэрэтиирэ олимпиадатыгар кыттан 2 миэстэ буолбутум. Бу миэстэлэспиппин ХИФУ-лар билэннэр эрийэн эппиттэрж: «литэрэтиирэ эксээминигэр 75 баалтан үөһээ туттардаххына эйиигин уочарата суох быһа ылар бырагырааммалаахпыт, онно киирсэҕин» диэн эрийэн соһуппуттара. Бу маны истээт мин литэрэтиирэм предметигэр күүскэ бэлэмнэнэн скҕалаабытым. Ол курдук, онлайн-оскуолаҕа куурус атыыласпытым уонна оннук интернет нөҥүө учууталлыын дьарыктанар буолбутум. Ону таһынан, бэйэм оскуолам учууталынаан күн аайы көрсөн эмиэ тэҥҥэ үлэлэһэр этибит, дьарыктыыр этэ. Онтон обществознание предметигэр мин репетиторга суруттарбытым, уопсайа 2 ый курдук дьарыктаммытым уонна бэйэм эбии эрчиллэр этим. Нуучча тылын предметин кыра эрдэхпиттэн үчүгэйдик билэр буолан сүрүннээн бэйэм дьарыктаммытым, ол эрэн уопсай болҕомтом литэрэтиирэ предметигэр этэ. Эксээмэннэрбитин уһатан-кэҥэтэн, кыратык сордонон да буоллар туттардым. Литэрэтиирэм санаабар олус үчүгэй курдук этэ, ол гынан баран түмүгү истэн баран хомойбутум – литэрэтиирэбэр 70 баалы ылбыппын, ол аата ХИФУ бырагыраамматыгар хапсыбатым.
Кыра эрдэхпиттэн бэйэбин учуутал быһыытынан көрөр этим, чопчу эттэххэ, нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан. Бу санаабын төрөппүттэрим өйүүллэр этэ. Ол эрэн, сатаан туолбатаҕа – обществознанием эксээмэнэ арыый мөлтөх буолан учуутал үөрэҕэр биэрэр кыаҕым суоҕа. Бу кэм мин олус хомойбутум уонна санаарҕаабытым, дьэ ханна барабын, ханнык үөрэххэ киирэбин, үөрэххэ сатаан киириэм дуо диэн. Оннук гынан биир күн Ийэбинээн докумуон хомуйан, үөрэхтэргэ биэрэр курдук бэлэмнэнэн сөптөөх үөрэх көрдүү олордубут. Ол олорон «суруналыыстыка» салаата ХИФУ-га баарын көрдүбүт: мин эксээмэннэрим барсаллар, киирии эксээмэн эрэ туттарыахха наада. Бу суруналыыс үөрэҕин туһунан хаһан да толкуйдаабатаҕым, санаан да ылбатаҕым, миэхэ куруук учуутал эрэ буолар санаа баара. Ол эрэн, үөрэххэ киириэх баҕаттан суруналыыс үөрэҕэр докумуоммун ыыттым, киирии айар эксээмэниттэн долгуйдарбын да сатаан туттардым. Иннэ гынан, миигин бу суруналыыстыка салаатыгар договорной, о.э харчы төлөөн үөрэнэн хайысхаҕа үөрэххэ ыллылар. Үөрэххэ киирээти кытта сүрүн сыалым – босхо үөрэнэр миэстэҕэ көһүү диэн этэ. Үөрэнним, оҕолору кытта билистим, устудьуон көхтөөх олоҕо хайдаҕын биллим уонна түмүкпэр үчүгэйдик үөрэнэн босхо миэстэҕэ көстүм, сыалбын ситистим! Бу бириэмэ тухары мин үөрэхпин олус сөбүлээтим, суруналыыс идэтин интэриэһиргээтим, баһалыахпын баҕардым… Уонна билигин бу этэҥҥэ үөрэнэ сылдьабын, ардыгар идэбинэн үлэлиибин уонна бу үөрэххэ киирбиппиттэн кэмсиммэппин! Бу санаан көрдөхпүнэ, учуутал идэтэ олох даҕаны мин олоҕум идэтэ буотах эбит… Баҕар кыра сылдьан баҕа санаам эбитэ буолуо, ол эрэн олохпун мин суруналыыстыка хайысхатыгар аныахпын баҕарабын диэн санаалаахпын… Бу курдук, мин баҕарбыт үөрэхпэр киирбэккэбин, олоҕум бэйэтэ анаабыт, миэхэ анаммыт идэбин буллум. Онон, быйылгы оскуола выпускниктара, үөрэнээччилэрэ, аан бастатан туран сүбэлиирим диэн – эрдэттэр кыра-кыралаан бэлэмнэнэн саҕалаан: араас онлайн-куурустары атыылаһан, үөрэтэн, учууталы кытта тэҥҥэ ырытан туох баар бэриллэр кыаҕы барытын туттунун. Ону таһынар, литэрэтиирэ предметин талааччыларга этиэм этэ – элбэхтэ ааҕыҥ, тылгыт баайын кэҥэтин, ырытарга үөрэнин. Биир кэлим эксээмэн – диэн кыра бэрэбиэркэлиир үлэ, олох долгуйуман, үчүгэйдик аһыы, утуйа сылдьын. Төһөнөн холкутук эксээмэҥҥэ бараҕыт, соччонон үчүгэйдик эрэллээхтик барытын оҥоруоххут!

– Мари Алексеева, Үөһээ Бүлүү өрөспүүбүлүкэтээҕи лицей-интернатын выпускницата, ХИФУ «Нуучча тыла уонна омук тыла» хайысха устудьуона:
«Мин биир кэлим эксээмэҥҥэ 4 предметы туттарбытым: нуучча тыла, омук тыла, литэрэтиирэ уонна оьществознание. Тыл өттүгэр сыстыҕас буоламмвн ити хайысхаҕа барарбын билэр этим – учуутал буолар юаҕа санаалаах этим. Хас биирдии үөрэнээччи куржук мин эксээмэннэргэ дьарыкпын 11 кылааска саҕалаабытым. Күһүн литэрэтиирэ уонна омук тылын эбии дьарыктарыгар сылдьар этим. Ол дьарыктарга учууталларбынаан уонна мин курдук биир эксээмэннээх оҕолору кытта эксээмэн сорудахтарын, аахпыт айымньыларбытын, үөрэппит тылларбытын ырытар этибит. Нуучча тылыгар үчүгэйбин диэн эрэллээх этим, ол иһин кыра кыралаан саарбахтыыр эрэ сорудахтарбар бэлэмнэнэр этим. Онтон обшествознание предметигэр мин араас видеоуроктарынан дьарыктанар этим уонна бэйэм оскуолам учуутала олус күүстээх, билиилээх буолан бу предметка кыра эрэллээх этим. Саас бу дьарыктанарга олус ыарахан буолбута – наһаа өр киһи биири гынан олус сылайар, санаата сүтэр. Миэхэ оннук буолбута. Онтон иккис иыыным уһуктан диэххэ дуу, өссө күүскэ барытыгар бэлэмнэнэр буолбутум. Инник курдук сырыттахпына эксээмэн туттарар бириэмэ номнуо тирээн кэлбитэ, олус долгутуулаах этэ. Төһө да долгуйдарбын, талбыт предметтарбын ьарытын туттарбытым. Эксээмэн туттараат даҕаны күнү быһа тохтобула суох түмүкпүн билэ охсоору сайты кэтиир-маныыр этим. Оннук биир түүн долгуйан утуйбатым, дьэ ол түүн оруобуна литэрэтиирэм түмүктэрэ таҕыстылар. Мин хомойуу бөҕөнү хомойбүтүм, санаам олох түһэн хаалбыта. Бу предмеппиттэн мин олус элбэҕи күүппүтүм, билиим элбэх, барытын сатыыбын диэр эрэммитим аҕай. Ол эрэн хата адьас туттарбатах диэн буотах этэ – баҕарбыт баалбар туутарбатахпыттан кыһыйбытым. Ол кэннэ арай обществознание түмүгэ кэлбитэ – мин наһаа үөрдүм. Обществознаниеттан мин, төттөрү, улахан тугу да күүппэтэҕим, туттарбыт киһи диэн санаалаах этим. Онтукум баара саамай үчүгэй көрдөрүүлээх буолан таҕыста (күлэр). Оннук түмүктэрюин барытын иһиттим, докумуон ыытар кэм кэллэ. Мин дьигинэ соҕуруу үөрэххэ киириэхпин баҕарар этим, ол эрэн докумуонун үлэтэ, мачайа наһаа элбэх уонна мин баалым оннук үрдүк буотах этэ. Инник гынан, мин ХИФУ-ну талан, сөбүлээбит хайысхабын булан докумуоннарбын онно тутатына ыыттым. Бу «нуучча уонна омук тыла» диэн хайысхаҕа мин хапсан хааллым уонна саамай санаарҕаабыт предметим литэрэтиирэ олох даҕаны наадата суох буолла. Дьэ уонна ити курдук бу таптаан талбыт үөрэхпэр уруккуттан баҕарбыт идэбэр – учууталга үөрэнэ сылдьабын. Быйылгы оскуоланы бүтэрээччи оҕолорго, биир кэлим эксээмэн туттарар үөрэнээччилэргэ саамай баҕарарым диэн – эрэллээх буолун, сыалгыт диэки иннин хоту баран иһин. Куруук дьарыктана, эрчиллэ сылдьын уонна ону тэҥэ сөбүлүүр дьыалаҕытын умнуман, аралдьыйар эмиэ наада. Ситиһиилэри!»

Биир кэлим эксээмэн кэмин ааспыт оҕолор, ситиһиилээх устудьуоннартан бу сүбэлэрин ылынан, эрдэттэн дьарыктанан саҕалаан уонна туохтан да толлуман. Эһиги иннигитигэр олох киэн аартыга дьэ арыллар, онон үөрэн-көтөн бу хаалбыт бириэмэ иһигэр күүстээхтик бэлэмнэнин! Киһи сатаабатаҕа диэн суох!

– Надя ПОСЕЛЬСКАЯ